Przejdź do głównej zawartości

Cele dydaktyczne (=Cele ogólne)

Cele dydaktyczne  określają intencje, dążenia, generalne zamiary procesu dydaktycznego. Dodatkowo  wyjaśniają istotę i wskazują kierunki dążeń nauczających jak i uczących się. W tym wpisie skupię się na celach ogólnych (czasami: głównych) i nie należy ich mylić z celami szczegółowymi (operacyjnymi). .

Cechy celów ogólnych

Dobre cele ogólne powinny charakteryzować się zarówno odpowiednią treścią jak i formą.
Wyznaczone przez nas cele powinny być realne, co znaczy, że powinny być osiągalne zarówno przez uczniów jak i możliwe do realizacji przez nauczycieli. Jeśli cel jest niemożliwy do osiągnięcia, to po co go stawiać? Jeśli cel jest trywialny i zbyt łatwy do osiągnięcia, to po co go wyznaczać? Cele powinny być konkretne, nasycone treścią i dawać uczącym się informację czego powinni oczekiwać po danych zajęciach/kursie/programie. Cel zbyt ogólny niczego nie wnosi. Cel zbyt szczegółowy niepotrzebnie zawęża pole manewru zarówno dla uczących się jak i nauczających. Nie powinny zawierać żadnych sprzeczności logicznych.
Pod względem formy powinny być krótkie, ogólne i poprawnie  napisane.

Cele ogólne zazwyczaj pisane są z punktu widzenia nauczyciela/twórcy programu nauczania/instytucji. Dodatkowo zatwierdzane są przez "organy wyższe", np. radę wydziału, ministerstwo, organ nadzorujący czy sprawujący kontrolę nad danym kursem. Mimo, że to organizatorzy nauczania piszą cel, to powinien on odnosić się do uczącego się.

Cele ogólne opisują to, co chcielibyśmy uzyskać, ale nie są zbyt szczegółowe i w rzeczywistości trudno mierzalne.

Jak napisać dobre cele?

Umiejętność wyznaczania celów jest jedną z podstawowych umiejętności nauczyciela, dlatego warto przyjrzeć się bliżej sposobom ich formułowania. Dobrze sformułowane cele ogólne powinny odpowiadać na przynajmniej jedno podstawowe pytanie:
  1. Po co jest ta lekcja/kurs/etap kształcenia?
  2. Co mają osiągnąć uczestnicy procesu dydaktycznego?
  3. Czego oczekuje się od uczestników po zakończeniu procesu dydaktycznego?
    • Ale uwaga: cele nie są oświadczeniami, jaką wiedzę szczegółową zdobędą uczestnicy danego kursu.
Najlepsze cele łączą ze sobą odwiedź na wszystkie powyższe pytania i stanowią informację zarówno dla nauczających jak i uczących się.
Przykład I:
Cel: Doskonalenie warsztatu dydaktycznego pracowników w zakresie planowania, organizowania i realizowania procesu kształcenia i wychowywania studentów.
(Politechnika Wrocławska, KURS DYDAKTYCZNY SZKOŁY WYŻSZEJ DLA PRACOWNIKÓW POLITECHNIKI WROCŁAWSKIEJ, http://www.snh.pwr.wroc.pl/1152895,141.dhtml

To dobrze napisany cel. Cel z Przykładu I odpowiada na pytanie 1 i 2. Mimo, że został napisany przez organizatora kursu, to zarówno nauczyciel jak i osoba ucząca się interpretuje tak sformułowane cele jako własne. Autorzy założyli, że cele dydaktyczne są wskazówkami dla uczącego się, a nie tylko instrukcją dla nauczyciela.

Zmienię teraz powyższy cel:
Przykład II:
Cel: Przygotowanie pracowników dydaktycznych do planowania, organizowania i realizowania procesu kształcenia i wychowania studentów
W tym przykładzie punkt ciężkości celu skupiony jest na nauczycielu, a nie na uczestniku kursu. Porównując Przykład I i II warto zadać sobie pytania i na nie odpowiedzieć:
  • Kto odpowiada za "Doskonalenie warsztatu dydaktycznego" (Przykład I)? Zarówno nauczyciele jak i uczestnicy tego kursu.
  • Kto odpowiada za "Przygotowanie pracowników do..." (Przykład II)? Wyraźnie organizator kursu i nauczyciel prowadzący. Do kogo może mieć pretensje uczestnik kursu jeżeli nie osiągnie celu? Tylko do organizatora/nauczyciela, a nie do siebie. 
Tak sformułowany cel (Przykład II) przerzuca odpowiedzialność za efekty kursu z uczestników wyłącznie na organizatora/nauczyciela. Nie angażuje uczestnika do osiągnięcia wyzanczonego celu, tylko pobudza postawę "Ucz mnie!".

Przejrzałem cele w kilku znalezionych w internecie konspektach:
Przykład III
Cel: Wskazywanie znaczenia odkryć w naukach przyrodniczych dla rozwoju cywilizacji.
Kto wskazuje? Kto odpowiada za realizacje tego celu? Kto aktywnie bierze udział w procesie, jeżeli cel jest określony w taki sposób?
Przykład IV
Cel: Poznanie planet Układu Słonecznego
Kto poznaje? Kto jest strona aktywną? Kto jest odpowiedzialny za te zajęcia?
Przykład V
Cel: "Wyposażenie uczniów w wiadomości o budowie i zasadach funkcjonowania języka..."
Kto wyposaża? Kto aktywnie bierze udział? Kto jest odpowiedzialny?

Ale nie wszystkie zdania pojawiające się w konspektach opisane jako "cele" rzeczywiście były celami.
Przykład VI
Cel: Związek literatury z życiem społecznym i narodowym
Przykład VII
Cel: Problemy transportu miejskiego 

Co prawda o takich celach mówi się, że to cele "z akcentem na treść" jednak w rzeczywistości nie są celami, to tematy. Dobre cele nie są tematami, bo to odrębna działka.

Nie ma określenia, co się będzie rozbiło się na danych zajęciach: czy uczący się będą odkrywali związek lub określali czy nawet rozwiązywali problemy czy tylko zostaną zapoznani z problemami lub związek zostanie im wyjaśniony? W Przykładzie VII nie wiadomo również, czy po zakończeniu zajęć uczestnicy będą dostrzegać związek między literaturą a życiem społecznym i narodowym. A w Przykładzie VII czy uczestnicy zapoznają się z problemami transportu miejskiego.

Przykład VIII
Cel: Znajomość metodyki badań biologicznych.

To cel napisany w charakterze efektu, jest odpowiedzią na pytanie 3. Jeśli zastanowimy się, kto odpowiada za tak sformułowany cel, to okaże się, że punkt ciężkości przerzucony jest na osobę uczącą się. Tak sformułowany cel nie pokazuje drogi, ale to, co uczący powinien osiągnąć po kursie. Jest ogólny - nie wiemy jakich badań?  ilu badań? Mimo, że nie jest bardzo konkretny i jednoznaczny to jest bardzo dobrym celem dla obu stron procesu dydaktycznego - dla nauczyciela: "oczekuję, że uczeń po kursie zna metodykę badań" i dla ucznia: "po kursie znam metodykę badań biologicznych". Ten cel uznaję za bardzo dobry.



Cele wpływają na nauczanie/uczenie się

Niektórzy uważają, że ustalenie celów kształcenia jest pierwszym krokiem w planowaniu procesu dydaktycznego. Warto zauważyć, że cele ogólne nie są tym samym czym efekty nauczania. 
Cele ogólne wpływają na program nauczania, ale same nie określają drogi ich osiągnięcia. Pomagają w:
  • wyznaczeniu treści kształcenia (zakres materiału)
    • Czego się uczyć/nauczać? Co pominąć?
  • ustaleniu formy organizacyjne
    • Jaki typ zajęć (wykład, warsztaty) będzie najodpowiedniejszy do realizacji celów?
  • organizacji czasu
    • Które treści powinny się znaleźć na początku? Jaka będzie kolejność treści?



Po co to wszystko?

Pisanie celów jest trudnym zajęciem. Proces ten wymaga niemałego wysiłku umysłowego, doskonałej znajomości nauczanego tematu i zdolności syntetycznego myślenia.
Cele pełnią istotną rolę w procesie nauczania: ukierunkowują pracę osoby nauczające. Pełnią też kluczową rolę w procesie samokształcenia, motywują uczących się do działania, ułatwiają organizowanie pracy.

Często nauczyciele nie pokazują celów nauczania - a może warto? Może warto poznać cele uczestników zajęć i przedyskutować je z nimi?

Komentarze

Popularne posty z tego bloga

Teorie uczenia się: Behawioryzm (Część I)

Aby w pełni zrozumieć, co jest najważniejszym celem pracy nauczyciela warto postarać odpowiedzieć sobie na pytanie czym w rzeczywistości jest proces "uczenia się". Różne grupy naukowców, z różnych punktów widzenia, opisują czym jest "uczenie się" i starają się wyjaśnić jego mechanizmy. Aby pomóc w zrozumieniu istoty uczenia się zacznę od przyjrzenia się teorii behawiorystycznej, która wyjaśnia proces uczenia się z biologicznego punktu widzenia

Znajomość teorii behawiorystycznej jest ważna dla dydaktyków przynajmniej z dwóch powodów:
jest jedną z teorii wyjaśniających biologiczne mechanizmy procesu uczenia sięefektem stosowania wiedzy behawiorystycznej jest specyficzne podejście do nauczania Zachowanie się można mierzyć metodami naukowymi Zachowanie się zwierzącia (czy też często używany synonim: behawior) jest mierzalne, gdyż

można zmierzyć długość drogi przebytej przez danego osobnika, policzyć liczbę wykonanych przez niego ruchów, zmierzyć czas rozwiązywania okre…

Nowe spojrzenie na cele dydaktyczne

Jednymi z pierwszych pytań zadawanym zarówno przez uczących się jak i nauczających są:
po co to wszystko? dokąd dążymy? co możemy/powinniśmy osiągnąć w procesie nauczania/uczenia się? Odpowiedzi na powyższe pytania dają cele dydaktyczne, w skrócie nazywane po prostu celami.
Jak napisać dobre cele? Warto zajrzeć TU.  


Czym są cele dydaktyczne? Cele dydaktyczne to nic innego jak ogólne intencje, dążenia, generalne zamiary procesu dydaktycznego. Cele wyjaśniają istotę lekcji/kursu/modułu/programu/etapu szkolnego, wskazują kierunki dążeń nauczających i uczących się.

Niektórzy (Niemierko) stosują określenie "cele nauczania" i definiują je jako "zamierzone osiągnięcia (właściwości) uczniów". Dla mnie to dyskusyjna definicja. Stosowanie takich określeń jednoznacznie określa pozycję nauczyciela względem uczniów: to on ustala cele. A chyba nie o to w edukacji chodzi... Warto przypomnieć, że na proces dydaktyczny składa się zarówno nauczanie jak i uczenie się, dlatego zamiast…